Gastroskopia – co to za badanie i kiedy się je przeprowadza?

Gastroskopia jest jednym z najważniejszych badań diagnostycznych górnego odcinka przewodu pokarmowego. Pozwala ocenić stan przełyku, żołądka i dwunastnicy, wykryć zmiany zapalne, wrzody, polipy, a także niektóre zmiany nowotworowe. Podczas badania można również pobrać wycinki tkanek i przeprowadzić wybrane zabiegi. Kiedy warto wykonać gastroskopię? Czy jest bolesna? Jak przygotować się do badania i czy należy wykonywać je profilaktycznie?

Do czego służy gastroskopia?

Gastroskopia to badanie endoskopowe umożliwiające lekarzowi bezpośrednie obejrzenie wnętrza górnego odcinka przewodu pokarmowego. Obejmuje on przełyk, żołądek oraz początkowy odcinek jelita cienkiego, czyli dwunastnicę.

Do badania wykorzystuje się gastroskop, czyli cienki, elastyczny przewód zakończony kamerą i źródłem światła. Obraz z kamery jest przekazywany na monitor, dzięki czemu lekarz może szczegółowo ocenić wygląd błony śluzowej badanych narządów.

Gastroskopia służy przede wszystkim do rozpoznawania przyczyn dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Pozwala wykrywać stany zapalne, nadżerki, owrzodzenia oraz zmiany wymagające dalszej diagnostyki. Jej szczególną zaletą jest możliwość pobrania niewielkich fragmentów tkanek do badania histopatologicznego, które pomaga ustalić charakter wykrytych zmian.

Gastroskopia może mieć również zastosowanie terapeutyczne. Oznacza to, że podczas jednego badania lekarz może nie tylko rozpoznać problem, ale także przeprowadzić określony zabieg, na przykład zatamować krwawienie lub usunąć wybrane polipy.

Kiedy wykonuje się gastroskopię? Objawy i wskazania

Decyzję o wykonaniu gastroskopii podejmuje lekarz na podstawie zgłaszanych objawów, wieku pacjenta, historii chorób oraz wyników wcześniejszych badań. Nie każda zgaga, niestrawność czy przejściowy ból brzucha oznaczają konieczność wykonania gastroskopii. Istnieją jednak sytuacje, w których badanie jest szczególnie uzasadnione.

Do najczęstszych objawów mogących stanowić wskazanie do gastroskopii należą:

• nawracające lub długotrwałe bóle w górnej części brzucha, szczególnie w okolicy żołądka,
• przewlekła zgaga, pieczenie za mostkiem i inne objawy refluksu, zwłaszcza utrzymujące się pomimo leczenia,
• trudności z przełykaniem pokarmów lub ból podczas połykania,
• częste nudności, wymioty i uczucie pełności po niewielkich posiłkach,
• niewyjaśniona utrata masy ciała, szczególnie gdy towarzyszy jej brak apetytu,
• podejrzenie krwawienia z przewodu pokarmowego,
• niedokrwistość, zwłaszcza związana z niedoborem żelaza, której przyczyna pozostaje niejasna,
• podejrzenie choroby wrzodowej żołądka lub dwunastnicy.

Do szczególnie ważnych objawów alarmowe, które są przesłanką do wykonania gastroskopii należą między innymi postępujące trudności z przełykaniem, niezamierzona utrata masy ciała, krwiste wymioty oraz smoliste, czarne stolce. Objawy te mogą świadczyć o poważniejszych problemach zdrowotnych i wymagają pilnej oceny lekarskiej.

Gastroskopia bywa również zlecana w diagnostyce celiakii, w której pobiera się wycinki z dwunastnicy, a także w ocenie niektórych przewlekłych problemów z funkcjonowaniem przełyku i żołądka.

Gastroskopia a wiek pacjenta i choroby przewlekłe

Wiek pacjenta ma znaczenie przy podejmowaniu decyzji o gastroskopii, ale nie jest jedynym kryterium. U osób młodszych, bez niepokojących objawów, lekarz może rozpocząć diagnostykę od mniej inwazyjnych metod lub leczenia próbnego. Natomiast pojawienie się nowych, utrzymujących się dolegliwości u osób w średnim lub starszym wieku częściej przemawia za rozważeniem badania endoskopowego.

Wykonanie gastroskopii może być uzasadnione również u pacjentów z określonymi chorobami przewlekłymi lub czynnikami ryzyka, takimi jak:

• przewlekła choroba refluksowa przełyku, szczególnie przy podejrzeniu powikłań,
• wymagający okresowej kontroli rozpoznany przełyk Barretta (stan, w którym najczęściej na skutek przewlekłego refluksu błona śluzowa dolnej części przełyku ulega niekorzystnym zmianom)
• przewlekłe zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka lub metaplazja jelitowa,
• przebyte owrzodzenia żołądka wymagające oceny wygojenia,
• choroby wątroby przebiegające z nadciśnieniem wrotnym, gdy konieczna jest ocena ryzyka żylaków przełyku,
• występowanie raka żołądka u bliskich krewnych lub rozpoznanie określonych dziedzicznych zespołów zwiększających ryzyko nowotworów.

Czy gastroskopię wykonuje się profilaktycznie?

W Polsce nie obowiązuje powszechny program profilaktycznych gastroskopii dla wszystkich osób po przekroczeniu określonego wieku. W przeciwieństwie do kolonoskopii, wykorzystywanej w badaniach przesiewowych raka jelita grubego, gastroskopia nie jest rutynowo zalecana wszystkim zdrowym osobom na przykład co 5 lub 10 lat.

Nie ma więc ogólnej zasady, według której każdy pacjent po 40., 50. czy 60. roku życia powinien wykonywać gastroskopię w określonych odstępach czasowych. Jednak u osób ze zwiększonym ryzykiem określonych chorób gastroskopia może służyć do monitorowania wcześniej rozpoznanych zmian lub wczesnego wykrywania niepokojących nieprawidłowości.

Przykładowo:

• Zaawansowane zmiany zanikowe błony śluzowej żołądka lub rozległa metaplazja jelitowa: europejskie zalecenia przewidują często kontrolną gastroskopię co 3 lata.
• Przełyk Barretta: częstotliwość kontroli zależy od długości zmienionego odcinka przełyku, obecności dysplazji i innych czynników ryzyka. W wybranych przypadkach bez dysplazji stosuje się odstępy wynoszące od 3 do 5 lat.
• Rodzinne lub genetyczne zwiększenie ryzyka raka żołądka: sposób monitorowania, wiek rozpoczęcia badań i częstotliwość kontroli ustala się indywidualnie, w zależności od rodzaju ryzyka.
• Choroby wątroby z ryzykiem żylaków przełyku: konieczność wykonania i powtarzania gastroskopii zależy od stopnia zaawansowania choroby, wyników innych badań i stosowanego leczenia.

Warto podkreślić, że o potrzebie wykonywania okresowych gastroskopii powinien zawsze decydować lekarz prowadzący pacjenta, biorąc pod uwagę czy takie badania dadzą istotną korzyść w prowadzeniu leczenia.

Jak przygotować się do gastroskopii? Jedzenie i picie przed badaniem

Prawidłowe przygotowanie do gastroskopii jest bardzo ważne zarówno dla bezpieczeństwa pacjenta, jak i jakości uzyskanego obrazu. Zalegający w żołądku pokarm może utrudniać dokładną ocenę błony śluzowej, a także zwiększać ryzyko zachłyśnięcia.

Najważniejsza zasada to pozostanie na czczo przez określony czas przed badaniem. Stosować się należy do dokładnych wytycznych otrzymywanych w placówce, w której wykonywane będzie badanie. Pytając o zalecenia, należy mieć na uwadze to, ze niektóre stany zdrowotne, przyjmowane leki i planowane znieczulenie mogą wymagać zmiany standardowego przygotowania.

Typowe zalecenia stosowane w polskich placówkach obejmują:

• Jedzenie: powstrzymanie się od spożywania posiłków przez co najmniej 6 godzin przed gastroskopią. Niektóre placówki zalecają 8 godzin, szczególnie przed badaniem planowanym w sedacji.
• Picie: w zależności od ośrodka wymagane jest powstrzymanie się od picia przez 2-4 godziny, a niekiedy nawet 6 godzin przed badaniem. W części placówek dopuszcza się niewielkie ilości klarownych płynów do 2 godzin przed procedurą.
• Ostatni posiłek przed badaniem: najlepiej, aby był lekkostrawny i niezbyt obfity. Zwykle nie ma potrzeby stosowania specjalnej diety przez kilka dni przed badaniem.
• Guma do żucia i papierosy: w dniu badania należy unikać żucia gumy i palenia papierosów, zgodnie z zaleceniami pracowni endoskopowej.

Przykładowo, jak stosować powyższe zalecenia:
Jeżeli gastroskopia jest zaplanowana na godzinę 14:00, a placówka wymaga sześciogodzinnej przerwy od jedzenia i czterogodzinnej od picia, ostatni posiłek należy zakończyć najpóźniej o 8:00, a przyjmowanie płynów o 10:00. Przy porannym badaniu wygodniej jest zjeść lekką kolację poprzedniego wieczoru i rano już niczego nie spożywać..

 

Przyjmowanie leków i wymagane wyniki badań przed gastroskopią

Przed badaniem należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, chorobach przewlekłych oraz ewentualnych wcześniejszych trudnościach związanych ze znieczuleniem.

Większość pacjentów przyjmujących na stałe leki, na przykład regulujące ciśnienie tętnicze lub pracę serca, może stosować je również w dniu gastroskopii, popijając niewielką ilością wody. Ostateczne zalecenia zależą jednak od rodzaju leku i planowanego znieczulenia.

Szczególnej uwagi wymagają następujące grupy leków:

• Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe: między innymi warfaryna, acenokumarol, apiksaban, rywaroksaban, dabigatran, kwas acetylosalicylowy i klopidogrel. Lekarz ocenia, czy konieczna jest modyfikacja leczenia. Diagnostyczna gastroskopia z pobraniem niewielkich wycinków wiąże się z innym ryzykiem krwawienia niż usuwanie polipów lub większych zmian.
• Leki regulujące poziom glukozy: osoby przyjmujące insulinę lub doustne preparaty obniżające poziom cukru powinny wcześniej uzgodnić sposób ich stosowania w dniu badania, aby uniknąć zbyt niskiego poziomu glukozy podczas pozostawania na czczo.
• Leki wpływające na opróżnianie żołądka: dotyczy to między innymi niektórych leków stosowanych w regulacji poziomu cukru i kontroli masy ciała, takich jak semaglutyd czy tirzepatyd. Przed badaniem należy poinformować o ich stosowaniu, ponieważ mogą wpływać na zaleganie pokarmu w żołądku. Nie należy jednak samodzielnie ich odstawiać.
• Leki ograniczające wydzielanie kwasu żołądkowego: na przykład omeprazol czy pantoprazol (inhibitory pompy protonowej). W określonych sytuacjach mogą wpływać na wyniki diagnostyki zakażenia Helicobacter pylori. Lekarz może zalecić czasową przerwę w ich przyjmowaniu przed badaniem, jeśli jest to bezpieczne.

Istotną kwestią jest również konieczność dostarczenia wyników dodatkowych badań laboratoryjnych.

Przed rutynową gastroskopią diagnostyczną u osoby bez istotnych obciążeń zdrowotnych nie zawsze trzeba wykonywać morfologię czy badania krzepliwości krwi. Inaczej może być w przypadku pacjentów przyjmujących określone leki, z zaburzeniami krzepnięcia, z chorobami przewlekłymi lub przygotowywanych do zabiegu endoskopowego.

Pracownia endoskopowa lub anestezjolog mogą wymagać takich badań jak:

• morfologia krwi,
• INR, czas protrombinowy (PT) lub APTT, szczególnie przy określonych lekach przeciwzakrzepowych albo podejrzeniu zaburzeń krzepnięcia,
• poziom glukozy we krwi,
• stężenie elektrolitów, zwłaszcza sodu i potasu,
• kreatynina, służąca do oceny funkcji nerek,
• EKG, zwłaszcza u wybranych pacjentów z problemami kardiologicznymi lub przed sedacją (farmakologicznym obniżeniem aktywności ośrodkowego układu nerwowego za pomocą leków uspokajających).

Zakres wymaganych badań może być różny w zależności od placówki, stanu zdrowia pacjenta i sposobu przeprowadzenia gastroskopii. Dlatego najlepiej już podczas rejestracji ustalić, czy konieczne będzie dostarczenie aktualnych wyników.

Nie należy samodzielnie odstawiać leków przeciwzakrzepowych, przeciwpłytkowych ani innych leków przyjmowanych przewlekle. Nieuzasadniona przerwa w leczeniu może być niebezpieczna.

Czy przed gastroskopią trzeba przyjmować leki przeczyszczające?

Nie. Standardowe przygotowanie do gastroskopii nie wymaga stosowania leków przeczyszczających ani preparatów oczyszczających jelita.

Preparaty takie stosuje się przede wszystkim przed kolonoskopią, podczas której lekarz ogląda jelito grube. Gastroskopia obejmuje górny odcinek przewodu pokarmowego, dlatego najważniejsze jest odpowiednie opróżnienie żołądka poprzez powstrzymanie się od jedzenia i picia przez wymagany czas.

Wyjątkiem może być sytuacja, w której pacjent ma zaplanowaną gastroskopię i kolonoskopię podczas jednej wizyty. Wtedy przygotowanie obejmuje także oczyszczanie jelita według zaleceń dotyczących kolonoskopii.

Jak przebiega gastroskopia i ile trwa?

Przed rozpoczęciem badania pacjent odbywa krótką rozmowę z personelem medycznym i przekazuje informacje dotyczące swojego zdrowia. Następnie proszony jest o położenie się na lewym boku. Jeśli pacjent korzysta z ruchomych protez zębowych, należy je wyjąć.

W celu zmniejszenia odruchu wymiotnego gardło może zostać znieczulone miejscowo preparatem w aerozolu. Między zęby pacjenta wkłada się specjalny ustnik, który chroni zarówno zęby, jak i urządzenie.

Lekarz delikatnie wprowadza gastroskop przez jamę ustną, gardło i przełyk do żołądka, a następnie do dwunastnicy. Podczas badania ogląda błonę śluzową i w razie potrzeby wykonuje dokumentację fotograficzną lub pobiera niewielkie wycinki tkanek.

Aby dokładnie obejrzeć wnętrze żołądka, przez gastroskop podaje się niewielką ilość gazu, zazwyczaj dwutlenku węgla lub powietrza. Umożliwia to rozprostowanie fałdów błony śluzowej.

Sama diagnostyczna gastroskopia trwa zazwyczaj około 5-15 minut. Czas ten może się wydłużyć, jeśli konieczne jest pobranie licznych wycinków, wykonanie dodatkowej oceny zmian lub przeprowadzenie zabiegu.

Cała wizyta w placówce trwa dłużej, szczególnie gdy badanie wykonuje się w sedacji. Trzeba wtedy uwzględnić czas przygotowania i obserwacji po podaniu leków.

Czy gastroskopia jest bolesna? Znieczulenie i sedacja

Gastroskopia zwykle nie powoduje silnego bólu, ale dla wielu osób jest badaniem nieprzyjemnym. Największy dyskomfort pojawia się podczas przeprowadzania gastroskopu przez gardło, co może wywoływać odruch wymiotny, uczucie dławienia lub potrzebę przełykania.

Pacjent może także odczuwać rozpieranie w nadbrzuszu związane z podawaniem gazu do żołądka. Samo pobieranie niewielkich wycinków błony śluzowej zazwyczaj nie jest bolesne.

Warto wiedzieć, że gastroskop nie blokuje dróg oddechowych. Podczas badania pacjent może oddychać, choć uczucie obecności urządzenia w gardle bywa stresujące.

Gastroskopię można przeprowadzić w kilku wariantach:

• Bez sedacji, ze znieczuleniem miejscowym gardła: stosuje się w takim przypadku aerozol znieczulający, który ogranicza dyskomfort i odruch wymiotny. Pacjent zachowuje świadomość.
• W sedacji dożylnej: podaje się leki powodujące uspokojenie i senność. Głębokość sedacji może być różna, a pacjent może częściowo lub całkowicie nie pamiętać przebiegu badania.
• W głębokiej sedacji lub znieczuleniu ogólnym: w określonych sytuacjach badanie przeprowadza się pod opieką zespołu anestezjologicznego.

Wybór metody zależy od stanu zdrowia pacjenta, przewidywanego zakresu badania, możliwości placówki oraz indywidualnych potrzeb.

Co można wykryć podczas gastroskopii?

Gastroskopia pozwala wykryć wiele nieprawidłowości dotyczących przełyku, żołądka i dwunastnicy. Część z nich można rozpoznać już na podstawie obrazu uzyskanego podczas badania, inne wymagają dodatkowej oceny pobranych tkanek.

Do najważniejszych zmian możliwych do wykrycia podczas gastroskopii należą:

• zapalenie błony śluzowej przełyku, żołądka lub dwunastnicy,
• nadżerki i owrzodzenia przewodu pokarmowego,
• zmiany związane z przewlekłym refluksem, w tym przełyk Barretta,
• polipy żołądka i dwunastnicy,
• zwężenia przełyku utrudniające przełykanie,
• żylaki przełyku i żołądka,
• zmiany przednowotworowe i podejrzane zmiany nowotworowe,
• niektóre przyczyny krwawienia z górnego odcinka przewodu pokarmowego.

Podczas gastroskopii można również pobrać materiał do diagnostyki zakażenia bakterią Helicobacter pylori. Sam wygląd błony śluzowej nie wystarcza jednak do wiarygodnego potwierdzenia obecności bakterii.

W przypadku podejrzenia celiakii lekarz może pobrać wycinki z dwunastnicy, które zostaną ocenione pod mikroskopem.

Trzeba pamiętać, że nie wszystkie problemy z układem pokarmowym są widoczne podczas gastroskopii. Badanie nie służy do oceny całego jelita cienkiego, jelita grubego, wątroby czy trzustki. Prawidłowy wynik nie wyklucza również wszystkich przyczyn bólu brzucha, nudności lub zaburzeń trawienia.

Jakie zabiegi można wykonać podczas gastroskopii?

Współczesna gastroskopia nie ogranicza się wyłącznie do diagnostyki. Dzięki specjalnym narzędziom wprowadzanym przez kanał roboczy endoskopu lekarz może przeprowadzać również zabiegi lecznicze.

Do zabiegów możliwych do wykonania podczas gastroskopii należą między innymi:

• Pobranie wycinków: umożliwia badanie histopatologiczne podejrzanych zmian oraz diagnostykę określonych chorób.
• Usunięcie polipów: w zależności od ich wielkości, lokalizacji i charakteru można je usunąć odpowiednim narzędziem endoskopowym. Niektóre polipy wymagają zaplanowania osobnego zabiegu.
• Zatamowanie krwawienia: lekarz może zastosować klipsy endoskopowe, metody termiczne lub inne techniki hamowania krwawienia.
• Usunięcie ciała obcego: na przykład fragmentu pokarmu, który utkwił w przełyku.
• Leczenie żylaków przełyku: w odpowiednich sytuacjach można zastosować endoskopowe opaskowanie.

Nie wszystkie te zabiegi wykonuje się podczas zwykłej gastroskopii diagnostycznej. Niektóre wymagają odrębnego przygotowania, odpowiedniego wyposażenia pracowni i zaplanowanego znieczulenia.

Dotyczy to między innymi usuwania większych polipów, które może wiązać się z podwyższonym ryzykiem krwawienia. W takim przypadku znaczenie mają również przyjmowane przez pacjenta leki wpływające na krzepliwość krwi.

Co robić po gastroskopii?

Po zakończeniu badania pacjent otrzymuje informacje dotyczące jego przebiegu i ewentualnych dalszych zaleceń. Jeżeli pobrano wycinki do badania histopatologicznego, na pełny wynik trzeba poczekać. Czas oczekiwania zależy od laboratorium.

Po gastroskopii wykonanej ze znieczuleniem miejscowym gardła należy powstrzymać się od jedzenia i picia do czasu ustąpienia działania środka znieczulającego i powrotu prawidłowego odruchu połykania. Często oznacza to przerwę wynoszącą około godziny, ale należy przestrzegać indywidualnych zaleceń placówki.

Po badaniu mogą wystąpić przejściowe dolegliwości, takie jak podrażnienie gardła, odbijanie, wzdęcia czy uczucie rozpierania brzucha. Zazwyczaj ustępują samoistnie.

Osoby, u których zastosowano sedację dożylną, muszą przestrzegać dodatkowych środków ostrożności. Zwykle wymagane jest zapewnienie osoby towarzyszącej, która pomoże bezpiecznie wrócić do domu. Przez 24 godziny po sedacji należy unikać prowadzenia samochodu, obsługi maszyn, spożywania alkoholu i podejmowania ważnych decyzji.

Gastroskopia jest badaniem stosunkowo bezpiecznym, jednak jak każda procedura inwazyjna może wiązać się z powikłaniami. Należą do nich między innymi krwawienie, uszkodzenie ściany przewodu pokarmowego oraz powikłania związane ze znieczuleniem. Poważne powikłania podczas zwykłej gastroskopii diagnostycznej występują rzadko.