Wspólną cechą dla każdego typu cukrzycy jest utrzymująca się hiperglikemia, czyli podniesiony poziom glukozy we krwi. Współczesna medycyna rozróżnia różne typy cukrzycy, w zależności od mechanizmów powstawania problemu u poszczególnych pacjentów. Leczenie jest coraz lepsze i ściśle powiązane z diagnozą.
Przez wiele lat funkcjonował prosty podział na cukrzycę typu 1 i typu 2. Współczesna diabetologia nadal się nim posługuje, ale traktuje go jako model uproszczony, niewystarczający już aktualnie do pełnego opisu choroby i przygotowania optymalnego leczenia. Coraz większe znaczenie ma dokładniejsza klasyfikacja, uwzględniająca mechanizm choroby, tempo jej rozwoju i znaczenie podłoża genetycznego.
Najważniejsze współcześnie wyróżniane typy cukrzycy to:
- Cukrzyca typu 1
- Cukrzyca typu 2
- LADA (ang. Latent Autoimmune Diabetes in Adults czyli utajona autoimmunologiczna cukrzyca dorosłych)
- MODY (ang. Maturity-Onset Diabetes of the Young) co można na język polski tłumaczyć jako „cukrzyca dorosłych uaktywniająca się w młodym wieku”. Bywa nazywana czasem w uproszczeniu „genetyczną cukrzycą młodych”.
- Cukrzyca ciążowa
Przyjrzyjmy się cechom czterech z wymienionych powyżej typów cukrzycy (pomijając cukrzycę ciążową) i stosowanym dla nich standardom leczenia w Europie.
Cukrzyca typu 1 – charakterystyka i leczenie
Cukrzyca typu 1 jest chorobą autoimmunologiczną, w której układ odpornościowy niszczy komórki beta trzustki produkujące insulinę. Prowadzi to do bezwzględnego niedoboru insuliny. Choroba najczęściej ujawnia się w dzieciństwie lub w stosunkowo młodym wieku, ale może wystąpić także u dorosłych.
Cele leczenia w cukrzycy typu 1
- całkowite zastąpienie brakującej insuliny,
- utrzymanie glikemii (poziomu glukozy we krwi) zbliżonej do fizjologicznej,
- zapobieganie hipoglikemii i kwasicy ketonowej*
- długoterminowa ochrona przed powikłaniami naczyniowymi, do których przyczynia się nieleczona cukrzyca.
Leczenie uznaje się za skuteczne, gdy średni poziom cukru we krwi utrzymuje się w bezpiecznym, indywidualnie dobranym zakresie, a pacjent zachowuje dobrą jakość życia.
*Kwasica ketonowa to stan groźnego zakwaszenia krwi spowodowany nagromadzeniem ciał ketonowych, który występuje wtedy, gdy organizm – z powodu niedoboru insuliny – nie jest w stanie wykorzystywać glukozy i zaczyna w niekontrolowany sposób pozyskiwać energię z tłuszczów.
Jak się leczy cukrzycę typu 1?
Złoty standard leczenia w Europie i USA to tzw. intensywna insulinoterapia. Może się ona odbywać poprzez wykonywanie sobie przez pacjenta zastrzyków z insuliny lub korzystanie z pompy insulinowej. Do najczęściej stosowanych schematów należy schemat basal–bolus, w którym naśladuje się fizjologiczne wydzielanie insuliny przez organizm. Pacjent przyjmuje:
- dawkę bazową (basal) – naśladującą wydzielanie insuliny potrzebnej do utrzymania odpowiedniego poziomu tego hormonu we śnie oraz między posiłkami;
- dawkę przed posiłkami (bolus), której zadaniem jest pokrycie zapotrzebowania organizmu na insulinę w związku ze wzrostem glikemii, wynikającym z dostarczenia organizmowi węglowodanów w pokarmie.
Wprowadzenie do użytkowania pomp insulinowych to ogromny postęp w leczeniu cukrzycy. Jest to urządzenie, które w sposób ciągły dostarcza insulinę bazową, a dodatkowo umożliwia podawanie dawek posiłkowych (bolus).
Pompy insulinowe są coraz wygodniejsze w użyciu – od pewnego czasu są już na rynku pompy bezdrenowe, które są mocowane bezpośrednio na skórze i nie wymagają przewodu łączącego pompę z kaniulą umieszczoną pod skórą.
Cukrzyca typu 2 – przyczyny i leczenie
Cukrzyca typu 2 jest chorobą metaboliczną, w której dominuje insulinooporność oraz stopniowo narastający względny niedobór insuliny. Najczęściej wiąże się z nadwagą, otyłością, brakiem aktywności fizycznej i predyspozycją genetyczną.
Cele leczenia w cukrzycy typu 2
- zmniejszenie insulinooporności (czyli zwiększenie wrażliwości komórek na insulinę),
- ochrona czynności komórek beta w trzustce, które produkują insulinę,
- normalizacja glikemii i uzyskanie prawidłowej masy ciała,
- redukcja ryzyka sercowo-naczyniowego, czyli zmniejszenie prawdopodobieństwa wystąpienia groźnych chorób układu krążenia, takich jak zawał serca czy udar mózgu.
Skuteczność leczenia ocenia się nie tylko na podstawie glikemii, ale także wpływu na masę ciała, ciśnienie i profil lipidowy.
Jak się leczy cukrzycę typu 2?
Leczenie podstawowe obejmuje:
- Modyfikację stylu życia – m.in. wdrożenie aktywności fizycznej oraz odpowiedniej diety.
- Przyjmowanie metforminy – jest to obecnie lek pierwszego wyboru) lub innych leków wpływających na insulinooporność.
Warto zauważyć, że metformina nie zwiększa wydzielania insuliny i ani jej nie zastępuje. Jej działanie w pewnym uproszczeniu mówiąc, polega na poprawie tego, jak organizm radzi sobie z glukozą.
Najważniejsze mechanizmy działania metforminy:
- Zmniejszenie produkcji glukozy w wątrobie (dzięki temu wątroba wytwarza mniej „nadmiarowego” cukru między posiłkami).
- Zwiększenie wrażliwości komórek na insulinę, dzięki czemu komórki lepiej reagują na insulinę, która już jest w organizmie.
- W pewnym stopniu zmniejsza wchłanianie glukozy z jelit
Efekt działania metforminy:
- obniżenie poziomu cukru we krwi,
- przy odpowiednio dobranych dawkach minimalizacja hipoglikemii (niedostatku cukru we krwi)
- zmniejszenie tendencji do przyrostu masy ciała
Metformina jest podstawowym lekiem przy cukrzycy typu 2, choć obecnie wprowadzane są też kolejne leki – takie jak semaglutyd i tirzepatyd. Leczenie cukrzycy typu 2 w zależności od wyników i rozwoju choroby w pewnych przypadkach wymaga łączenia różnych leków (terapia skojarzona) lub włączenie insulinoterapii.
Cukrzyca LADA (Latent Autoimmune Diabetes in Adults)
LADA to utajona autoimmunologiczna cukrzyca dorosłych, łącząca cechy typu 1 i typu 2. Ma podłoże autoimmunologiczne, ale przebiega wolniej niż klasyczna cukrzyca typu 1 i początkowo może przypominać typ 2.
Główne cele leczenia w cukrzycy LADA
- spowolnienie utraty czynności komórek beta trzustki, które produkują insulinę,
- maksymalne wydłużenie utrzymania przez organizm własnej produkcji insuliny
- stabilizacja glikemii (poziomu cukru we krwi).
Metody leczenia cukrzycy LADA
- włączenie przyjmowania insuliny, aby „odciążyć” trzustkę i opóźnić wyczerpywanie się zdolności do produkcji własnej insuliny przez komórki beta,
- edukacja i monitorowanie glikemii.
W cukrzycy LADA z czasem dochodzi do stałego deficytu insuliny, dlatego leczenie ewoluuje w kierunku insulinoterapii. Przyszłością w leczeniu cukrzycy LADA wydają się być jak na dziś terapie immunomodulujące, ograniczające proces autoimmunologiczny skutkujący niszczeniem komórek beta w trzustce.
Cukrzyca MODY (Maturity-Onset Diabetes of the Young)
Cukrzyca MODY to stosunkowo rzadko spotykana dziedziczona postać cukrzycy, wynikająca z mutacji pojedynczego genu. Choroba ujawnia się zwykle w młodym wieku i często występuje rodzinnie.
Cele leczenia w cukrzycy MODY
- dostosowanie terapii do konkretnego podtypu genetycznego,
- utrzymanie stabilnej glikemii,
- uniknięcie niepotrzebnej insulinoterapii.
Leczenie cukrzycy MODY
Leczenie zależy od podtypu:
- w niektórych postaciach wystarcza obserwacja i dieta,
- w innych skuteczne są małe dawki leków doustnych,
- insulina bywa konieczna dopiero po wielu latach.
Współczesne leczenie cukrzycy coraz rzadziej opiera się na prostym schemacie. Kluczowe znaczenie dla terapii mają mechanizm choroby, tempo jej rozwoju oraz indywidualne ryzyko powikłań. Cukrzyca staje się chorobą coraz lepiej kontrolowalną, a w niektórych przypadkach możliwą do długotrwałej remisji lub prowadzenia z minimalnym obciążeniem dla pacjenta.